Hoe de evolutie ons beter kan leren omgaan met stress

SONY DSC

Onlangs was ik bij een lezing van The School of Life over het boek ‘Van Big Bang tot Burn-out’. De evolutietheorie blijkt een interessante invalshoek te hebben op stress, overspannenheid en burn-out. Wat als stress niet alleen veroorzaakt wordt door je omgeving en persoonlijkheidseigenschappen maar ook omdat ons lichaam een verouderde machine is?

Evolutietheorie in een notendop

In een notendop stelt de evolutietheorie dat organismen die zich het beste aanpassen aan hun omgeving overleven. Zo heeft bijvoorbeeld een vogel die in een omgeving leeft waar veel harde noten als voedsel zijn een voordeel als hij een sterke snavel heeft. De vogels met een sterke snavel kunnen makkelijker eten, wat hun kans op overleven en op voortplanting vergroot. De vogels die zwakkere snavels hebben zullen minder kans hebben op overleven en voortplanten, waardoor de mutatie van een harde snavel op een gegeven moment de hele populatie beslaat.

Evolutietheorie en stress

De grote drijfveer achter de evolutie is stress. Als een organisme in een omgeving komt waarin het moeilijk kan overleven dan ervaart het organisme een stressor (oorzaak van stress). Vervolgens gaat het dier in de loop van duizenden jaren zich aanpassen, zodat het beter kan overleven in de nieuwe omgeving. Door dit systeem hebben wij ons kunnen ontwikkelen van eencellige organismen tot de mensen die wij nu zijn. Ieder organisme ervaart dan ook stress. Het is heel natuurlijk en een belangrijk deel van onze ontwikkeling. Het probleem ligt dan ook niet zozeer bij de stressor, maar bij onze reactie op de stressor.

Als een vis reageren op stress

We kunnen dus stellen dat de problemen niet bij stress ligt, maar bij onze reacties daarop. Het bizarre is dat wij op dezelfde manier reageren op stress als een vis. Dus als  wij stress ervaren op ons werk, in onze relatie, op social media etc. dan reageren wij op dezelfde manier als een vis. Zo een 500 miljoen jaar geleden was min of meer onze stressreactie al uitgekristalliseerd. We kunnen vluchten, vechten of verstijven. Evolutie goudvisDat is ons volledige repertoire. Om deze reacties te faciliteren worden er allerlei processen in je lichaam ingezet, zoals het aanmaken van adrenaline, noradrenaline, cortisol, vasopresine en acetylcholine. Dat is fijn voor een vis als zijn leven bedreigd wordt, maar minder fijn als wij ons druk maken over de financiële crisis of problemen in onze relatie. We kunnen stellen dat dit systeem geen raad weet met psychologische en/of imaginaire  stress aangezien wij tegenwoordig gebombardeerd worden door stressoren die niet eens in de ergste nachtmerrie van een vis voorkomen. Het ironische is dat wij het zelf gecreëerd hebben. Wij hebben onze omgeving zover aangepast dat wij ons er niet meer goed aan kunnen aanpassen. Moeten wij dan ook accepteren dat we constant onder stress staan? Ja en nee.

Onze voorstellingsvermogen is een probleem bij ons hedendaagse stress. Erg nuttig wanneer je op de steppe kan voorstellen dat er achter een bewegende struik een leeuw verstopt zit. Minder nuttig als je kan voorstellen dat je presentatie voor een volle zaal volledig mislukt. Vluchten, vechten of verstijven zullen je daar niet bij helpen. Hoe graag wij er ook vanaf willen, stressoren horen bij het leven. We kunnen er echter wel anders mee om leren gaan. Dit begint bij het accepteren dat je altijd stressoren in je leven zal hebben. Het ‘perfecte’ leven bestaat niet. Het meest optimale is homeostase, balans. Dit komt erop neer dat je voldoende eten en drinken hebt, je niet gewond bent en je leven niet in gevaar is. Er is één troost, iedereen heeft last van stressoren. Je ouders, je manager, Max Verstappen en de Dalai Lama. Het accepteren is een goed begin.

Je stressreactie systeem hacken

Dat wij bewust zijn van wat wij doen en de toekomst kunnen voorstellen heeft ook voordelen. Wij kunnen ons bewustzijn inzetten om onze stressreactie te hacken. Door meer zelfinzicht kunnen wij erachter komen wat onze stressoren zijn en hoe wij daarop reageren. Dit kan bijvoorbeeld door meditatie, mindfullness, coaching en/of therapie. Dit verschaft ons enerzijds inzicht in onze kwetsbaarheden en situaties waarin wij veel stress ervaren en anderzijds geeft dat ons inzicht op wat voor manier wij (verkeerd) reageren in deze situaties. Zodra wij dit weten kunnen wij eraan werken om anders te reageren in deze situaties. Het ervaren van stress is een complexe samenkomst van factoren. Een goed overzicht van deze factoren voor jouw persoonlijke situatie is erg belangrijk. Dit heeft te maken met genetische en biologische factoren, opvoeding, sociale steun, lifestye, coping etc. In het plaatje hieronder kan je een overzicht vinden.

Evolutie onderzoek

Uiteindelijk resulteren deze factoren in een balans tussen draagkracht en draaglast. Op het moment dat je meer draagkracht dan draaglast hebt kan je goed functioneren, maar andersom kan je in de problemen komen.

Beter omgaan met stress

De evolutie biedt ons een alternatieve verklaring voor stress. Pijnlijk om te realiseren dat je altijd stress zal hebben maar ook wel weer geruststellend. Vergeet niet dat je zoveel last hebt van stress, omdat je in een oude gebrekkige Opel mee willen draaien in de formule 1 en dat iedereen om je heen dat wil. Je kan echter de keuze maken om je stressreactie systeem te hacken en de vis achter je te laten.

Man in de betonnen jungle

cropped-evolutie-man.jpg

De man staat s’ morgens vroeg op (eet zijn ontbijt) sluit aan in de file of in de drukte van het openbaar vervoer. Vervolgens komt hij aan op zijn kantoor waar hij achter zijn computer kruipt en individueel zijn werk doet. Zijn werk draait om e-mails, inefficiënte vergaderingen, verantwoording afleggen en taken die nooit echt lijken te eindigen. Vervolgens sluit hij weer aan in de file of in het openbaar vervoer en komt hij thuis. Als hij mazzel heeft staat zijn eten klaar anders gaat hij koken (bestellen is ook makkelijk). Daarna volgt een avond achter de computer of tv misschien nog wat shoppen op Tinder voor de vrijgezel (of de niet zo monogame man). Haalt de man hier voldoening uit? Nee. Kan dit anders? Ja. In de komende twee blogs zal ik het hebben over het effect van de huidige maatschappij op de moderne man en hoe de man hier mee om kan gaan.

De jacht

Van de  150.000 tot 200.000 jaar dat de moderne mens (homo sapiens) op aarde rondwandelt heeft hij minimaal 140.000 geleefd als jager verzamelaar. Een tijd waarin het bestaan onzeker was en je afhankelijk was van je omgeving, vaardigheden en groep waar je toe behoorden om te overleven. Mannen joegen in groepen en vrouwen verzamelden voedsel. De man is dan ook geëvolueerd als jager, zoals de ontwikkeling van spiermassa, leren samen te werken, de regelmatige ontlading van adrenaline en de kick van het binnenhalen van je prooi. Zo een 10.000 jaar geleden begon dit te veranderen. De moderne mens begon het land te verbouwen. Dit gaf meer voedselzekerheid, we waren niet meer afhankelijk van de jacht en hoefde niet meer rond te trekken. Vanaf dat moment begonnen er nederzetting, dorpen en later steden te ontstaan. Het vormt de basis voor onze huidige maatschappij.

Mannelijke overheersing

Fast forward naar de huidige tijd. We leven nu in een tijd van voedselovervloed (westerse wereld), meer middelen dan ooit, keuzevrijheid, relatieve veiligheid en het bereiken van een ongekende leeftijd. Wij mannen hoeven niet meer te jagen en rond te trekken en alles wat wij willen is binnen handbereik. Het heeft ons mannen veel gebracht:

  • Meer dan 94% van alle regeringsleiders is man.
  • 80% van de bestuurders van bedrijven met een omzet van meer dan 1 miljoen in Nederland zijn mannen.
  • Mannen in Nederland verdienen bijna 20% meer dan vrouwen.

Kortom mannen hebben de huidige maatschappij vormgegeven en (over)heersen het of toch niet?

  • Mannen plegen in Nederland twee keer zoveel zelfmoord als vrouwen. In totaal hadden mannen in 2014 1230 keer zelfmoord gepleegd, en dit neemt per jaar toe vooral onder jonge mannen.
  • 92% van de gevangenen in Nederland zijn mannen.
  • 78% van de daklozen in Nederland zijn mannen.
  • Mannen in Nederland werken in een week gemiddeld 11 uur meer dan vrouwen.

Hoe kan het dat wij schijnbaar in de beste tijd leven maar toch ongelukkig kunnen zijn? Het lijkt wel op gezeur, alsof we zo verwend zijn dat we ‘slap’ zijn geworden.

Stap terug

Ondanks dat de mannen de huidige kapitalistische economie en grotendeels de maatschappij hebben vormgegeven is er toch een groot deel van de mannen die hier niet de vruchten van plukken. Eén van de redenen is dat de sociaal economische ontwikkelingen in de laatste 100 jaar enorm snel zijn betonnen-jungle-1gegaan. Van emancipatie van de vrouwen tot de ontwikkeling van het internet. De man van tegenwoordig kan dit niet meer bijbenen. Je ziet dit overal in de (westerse) wereld terugkomen, van de boze mannen die Trump als president hebben gekozen omdat hij hun belooft Amerika weer groot te maken. Een Amerika die een stapje terug doet en eerst aan hun ‘eigen mensen’ denkt.
In Nederland zien wij hetzelfde met de mannen die op Wilders stemmen. Mannen voelen zich bedreigt in hun kern, hun identiteit. Ze raken hun banen kwijt, hun tradities en voelen zich als blanke meerderheid achtergesteld. In deze tijd van snelle veranderingen voelen mannen dat ze hun ankers kwijtraken.

Man met een doel

Het belangrijkste anker voor mannen is werk. Mannen doen vooral graag doelgericht werk, waarin er een duidelijk begin en eind is met een beloning. Zo paste het jagen van onze voorvaderen goed bij deze voorkeuren (net als de torenhoge bonussen in het bankwezen :p). Tegenwoordig is het werk erg diffuus, de doelen zijn vaak niet duidelijk en er is weinig zicht op jouw bijdrage aan het eindproduct.

Daarnaast heeft een groot deel van de mannen zittend werk, achter een computer waar de fysieke inspanning beperkt is tot het lopen naar de koffiemachine en de vergaderkamer. De man is echter gebouwd om in beweging te zijn, tijdens de jacht korte stoten van adrenaline los te laten om de prooi te vangen gevolgd door de euforie van de vangst (of teleurstelling van de misser). Als de man zijn adrenaline niet kwijt kan dan hoopt het op, ontstaat er frustratie en zal er op een gegeven moment een explosie plaatsvinden.

De vervlechting van identiteit met werk onder mannen komt duidelijk naar voren in de toename van het aantal zelfmoorden onder langdurig werkloze mannen. Al voldoet het werk niet aan de behoefte van mannen, zonder werk zitten is nog erger. De man verliest zijn doel in het leven en depressie loert. Waar vrouwen dan vaker terug kunnen vallen op bijvoorbeeld hun rol als moeder, vriendschappen en andere sociale relaties, vallen mannen sneller in een donker gat.

Slachtoffers?

Het lijkt wel alsof mannen nu heel zielig zijn en slachtoffers zijn van de boze economie en maatschappij. Dat is zeer zeker niet het geval, dit zijn slechts enkele oorzaken maar geen excuses. De huidige tijd is juist ook een tijd van kansen waarin mannen een transformatie kunnen maken. Deze transformatie is het onderwerp van mijn volgende blog.

Meer voor mannen kan je vinden op mijn Facebookpagina.